† Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΙΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ.
1. Μεταμόρφωση του Σωτήρος Χριστού
Θαβὼρ ὑπὲρ πᾶν γῆς ἐδοξάσθη μέρος,
Ἰδὸν Θεοῦ λάμψασαν ἐν δόξῃ φύσιν
Μορφὴν ἀνδρουμένην κατὰ ἕκτην Χριστὸς ἀμεῖψε.
Κατά τη διήγηση των Ευαγγελιστών, ο Κύριος μας Ιησούς Χριστός πήρε από τους μαθητές τον Πέτρο, τον Ιωάννη και τον Ιάκωβο και ανέβηκε στό όρος Θαβώρ για να προσευχηθεί. Όπως σημειώνει ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης: «Eπήρε δε τρεις μόνους Aποστόλους, ως προκρίτους και υπερέχοντας. O μεν γαρ Πέτρος επροκρίθη, επειδή ηγάπα πολλά τον Xριστόν. O δε Iωάννης, επειδή ηγαπάτο από τον Xριστόν. O δε Iάκωβος, επειδή εδύνετο να πίη το ποτήριον του θανάτου, το οποίον και ο Kύριος έπιεν». Οι τρεις μαθητές Του, όπως ήταν κουρασμένοι από τη δύσκολη ανάβαση στο Θαβώρ και ενώ κάθισαν να ξεκουραστούν, έπεσαν σε βαθύ ύπνο. Όταν, ξύπνησαν, αντίκρισαν απροσδόκητο και εξαίσιο θέαμα. Το πρόσωπο του Κυρίου άστραφτε σαν τον ήλιο, και τα φορέματα Του ήταν λευκά σαν το φως. Τον περιστοίχιζαν δε και συνομιλούσαν μαζί Του δυο άνδρες, ο Μωϋσής και ο Ηλίας. Γράφει χαρακτηριστικά ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης: «Έφερε δε εις το μέσον τους τον Mωυσήν και τον Ηλίαν, διά να διορθώση τας σφαλεράς υποψίας, οπού είχον οι πολλοί περί αυτού. Kαθότι, άλλοι μεν έλεγον τον Kύριον, πως είναι ο Ηλίας. Άλλοι δε, πως είναι ο Iερεμίας. Διά τούτο λοιπόν επαράστησεν εις το Θαβώρ τους πρώτους και κορυφαίους Προφήτας, διά να γνωρίσουν οι μαθηταί, και διά των μαθητών όλοι οι άνθρωποι, πόση διαφορά είναι αναμεταξύ του Xριστού, και των Προφητών. O μεν γαρ Xριστός, είναι Δεσπότης. Oι δε Προφήται, είναι δούλοι. Kαι ίνα μάθουν, ότι ο Kύριος έχει την εξουσίαν του θανάτου και της ζωής. Διά τούτο, από μεν τους αποθαμένους, έφερε τον Mωυσήν. Aπό δε τους ζωντανούς, έφερε τον Ηλίαν». Αφού οι μαθητές συνήλθαν κάπως από την έκπληξη, ο πάντα ενθουσιώδης, Πέτρος, θέλοντας να διατηρηθεί αυτή η αγία μέθη που προκαλούσε η ακτινοβολία του Κυρίου, ικετευτικά είπε να στήσουν τρεις σκηνές. Μια για τον Κύριο, μια για το Μωϋσή και μια για τον Ηλία. Πριν προλάβει, όμως, να τελειώσει τη φράση του, ήλθε σύννεφο που τους σκέπασε και μέσα απ’ αυτό ακούστηκε φωνή που έλεγε: «Οὗτος ἐστὶν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός· αὐτοῦ ἀκούετε» (Λουκά, θ’ 28-36). Δηλαδή, Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, που τον έστειλα για να σωθεί ο κόσμος. Αυτόν να ακούτε. Οφείλουμε, λοιπόν, και εμείς όχι μόνο να Τον ακούμε, αλλά και να Τον υπακούμε. Σε οποιοδήποτε δρόμο μας φέρει, είμαστε υποχρεωμένοι να πειθαρχούμε.
Έθιμα της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος
Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, ως σπουδαία δεσποτική εορτή, αποτελεί εξαίρεση εθιμικά καθιερωμένης ιχθυοφαγίας, μέσα στην σύντομη αλλά αυστηρή νηστεία του Δεκαπενταύγουστου. Σε πολλούς τόπους πιστεύουν ότι την παραμονή το βράδυ, κάποια ώρα, ανοίγουν ξαφνικά οι ουρανοί και φαίνεται το «άγιο φως», σε όσους είχαν την υπομονή και την πίστη να ξαγρυπνήσουν. Ανήμερα δε, προσφέρουν στους ναούς τα πρώτα σταφύλια της χρονιάς, για να ευλογηθούν από τον ιερέα μετά την θεία λειτουργία, και να διανεμηθούν ως ευλογία στους πιστούς. Σε ορισμένους μάλιστα τόπους προσφέρουν στον ναό το πρώτο λάδι της χρονιάς, για να ευλογηθεί, ώστε η ευλογία να επεκταθεί και στην υπόλοιπη παραγωγή. Πρόκειται για το αρχαίο έθιμο των απαρχών, της προσφοράς δηλαδή των πρώτων καρπών στον Θεό, μια μορφή αναίμακτης τελετουργικής θυσιαστικής προσφοράς, που πέρασε και στον χριστιανισμό. Ο λαϊκός άνθρωπος, προσκομίζοντας για ευλογία τις απαρχές των καρπών και των γεννημάτων του, αναθέτει ουσιαστικά την ελπίδα της επιβίωσής του στον Θεό, από τον οποίο ζητά ευλαβικά να συνεργήσει, για να επιτύχει η σοδειά, από την οποία εξαρτάται και η επιβίωση ολόκληρης της παραδοσιακής κοινότητας. Ήδη στους Αποστολικούς Κανόνες επιτρέπεται η προσαγωγή στον ναό σταφυλιών, όχι όμως και άλλων οπωρικών, ενώ ο Θεόδωρος Βαλσαμών, ερμηνεύοντας τον Δ΄ Κανόνα των Αγίων Αποστόλων, ερμηνεύει την εξαίρεση αυτή των σταφυλιών από το ότι το κρασί, που προέρχεται από αυτά, χρησιμοποιείται για την παρασκευή της θείας κοινωνίας. Έτσι, τα ευλογημένα σταφύλια μοιράζονται και τρώγονται μαζί με το αντίδωρο στην Λέσβο, ενώ στον Μοσχοπόταμο της Πιερίας άφηναν το πρώτο τσαμπί του τρύγου σε κάποιο εικόνισμα του ναού, για να πάει καλά η σοδειά. Δεν πρέπει εξ άλλου να ξεχνούμε ότι στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος είναι αφιερωμένοι οι ναοί των μεγαλύτερων και επιβλητικότερων ελληνικών φρουρίων, γεγονός που δείχνει την σημασία, θρησκευτική και εθνικά αναγεννητική, που ο λαός μας ανέκαθεν έδινε στην μεγάλη αυτή εορτή. Και φυσικά, ως σπουδαία εορτή είναι και εθιμικά καθιερωμένη αργία, η παραβίαση της οποίας, από κάποιους ασεβείς και φιλάργυρους, επέφερε την άμεση θεϊκή τιμωρία, σύμφωνα με τις παραδόσεις του ελληνικού λαού, για παραδειγματισμό και των υπολοίπων.
(Η σωτηριολογική σημασία της Μεταμορφώσεως του Κυρίου)
«Μετεμορφώθης ἐν τῷ ὄρει, Χριστὲ ὁ Θεός, δείξας τοῖς μαθηταῖς σου τὴν δόξαν σου, καθὼς ἠδύναντο». (Ἀπολυτίκιο τῆς Ἑορτῆς)
Η εορτή της Μεταμορφώσεως του Κυρίου κατέχει εξέχουσα θέση στο λειτουργικό έτος της Ορθοδόξου Εκκλησίας, διότι αποτελεί φανέρωση της θείας δόξης του Ενανθρωπήσαντος Θεού Λόγου και συγχρόνως προεικόνιση της δόξης που επιφυλάσσεται σε όσους θα ενωθούν μαζί Του. Το γεγονός του Θαβώρ δεν είναι ένα απομονωμένο θαύμα ούτε μια εντυπωσιακή υπερφυσική εμπειρία των μαθητών. Αποτελεί κορυφαίο σταθμό της θείας Οικονομίας και αποκαλύπτει το νόημα της σωτηρίας του ανθρώπου. Η Μεταμόρφωση συνδέεται άμεσα με την ομολογία του αποστόλου Πέτρου στην Καισάρεια του Φιλίππου και με την πρώτη προαναγγελία του Πάθους. Ο Χριστός γνωρίζει ότι οι μαθητές Του πρόκειται να δοκιμαστούν από το σκάνδαλο του Σταυρού. Για τον λόγο αυτό τους οδηγεί στο όρος Θαβώρ, ώστε να γίνουν μάρτυρες της θείας Του λαμπρότητας και να κατανοήσουν αργότερα ότι ο Εσταυρωμένος είναι ο ίδιος ο Κύριος της Δόξης. Ο ευαγγελιστής Ματθαίος περιγράφει το γεγονός με τα εξής λόγια: «Καὶ μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν, καὶ ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ ὡς τὸ φῶς» (Ματθ.17,2). Η λαμπρότητα αυτή δεν αποτελεί νέα ιδιότητα του Χριστού. Ο Υιός του Θεού είναι αιωνίως δοξασμένος. Εκείνο που μεταβάλλεται είναι η δυνατότητα των μαθητών να θεωρήσουν, κατά το μέτρο της χάριτος, την άκτιστη θεία δόξα. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι ο Χριστός «δεν έγινε αυτό που δεν ήταν, αλλά φανέρωσε στους μαθητές Του αυτό που ήταν πάντοτε, ανοίγοντας τους οφθαλμούς τους». Η Μεταμόρφωση, επομένως, είναι αποκάλυψη και όχι μεταβολή της θεότητας.
Το Θαβώρ ως προετοιμασία του Σταυρού
Η Εκκλησία τοποθετεί πάντοτε τη Μεταμόρφωση σε άμεση σχέση με το Πάθος. Η δόξα προηγείται του Σταυρού, ώστε οι μαθητές να μη λυγίσουν μπροστά στην εκούσια ταπείνωση του Κυρίου. Ο άγιος Λέων ο Μέγας γράφει ότι ο Χριστός αποκάλυψε τη δόξα Του «για να αφαιρέσει από τις καρδιές των μαθητών το σκάνδαλο του Σταυρού». Εκείνος που λάμπει στο Θαβώρ είναι ο ίδιος που θα σταθεί μπροστά στον Πιλάτο, θα ανέβει στον Γολγοθά και θα αναστηθεί την τρίτη ημέρα. Έτσι, το Θαβώρ αποτελεί το φως που ερμηνεύει τον Γολγοθά. Η δόξα και η θυσία δεν αντιτίθενται μεταξύ τους· η μία οδηγεί στην άλλη. Ο Χριστός αποκαλύπτει ότι ο δρόμος προς την Ανάσταση περνά αναγκαστικά μέσα από τον Σταυρό.
Η παρουσία του Μωυσέως και του Ηλία
Η εμφάνιση των δύο μεγάλων μορφών της Παλαιάς Διαθήκης δεν είναι τυχαία. Ο Μωυσής εκπροσωπεί τον Νόμο. Ο Ηλίας εκπροσωπεί τους Προφήτες. Και οι δύο συνομιλούν με τον Χριστό για την «ἔξοδον αὐτοῦ», δηλαδή για το Πάθος που επρόκειτο να πραγματοποιηθεί στην Ιερουσαλήμ (Λουκ.9,31). Με τον τρόπο αυτό ολόκληρη η Παλαιά Διαθήκη φανερώνει ότι οδηγεί στον Χριστό, ο οποίος αποτελεί την εκπλήρωση όλων των επαγγελιών του Θεού.
Το άκτιστο Φως και η θεολογία του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά
Η θεολογία της Μεταμορφώσεως έλαβε την πληρέστερη διατύπωσή της κατά τον 14ο αιώνα μέσα από τη διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Ο μεγάλος αυτός Πατέρας της Εκκλησίας υποστήριξε ότι το φως του Θαβώρ δεν είναι αισθητό, κτιστό ή συμβολικό, αλλά άκτιστη ενέργεια του Θεού. Δεν είναι δημιούργημα ούτε φυσικό φαινόμενο, αλλά η ίδια η θεία δόξα, η οποία καθίσταται μεθεκτή στους καθαρμένους ανθρώπους χωρίς να αποκαλύπτεται η ουσία του Θεού. Η διάκριση μεταξύ θείας ουσίας και θείων ενεργειών διαφυλάσσει δύο θεμελιώδεις αλήθειες της ορθόδοξης πίστεως. Αφενός, ο Θεός παραμένει απρόσιτος ως προς την ουσία Του. Αφετέρου, γίνεται πραγματικά κοινωνήσιμος μέσω των ακτίστων ενεργειών Του. Έτσι εξηγείται και η δυνατότητα της θεώσεως του ανθρώπου.
Η σωτηρία ως θέωση
Η Μεταμόρφωση αποτελεί ίσως τη σαφέστερη εικόνα του τελικού προορισμού του ανθρώπου. Ο άγιος Αθανάσιος ο Μέγας διατυπώνει τη γνωστή θεολογική αρχή: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν». Η σωτηρία δεν περιορίζεται στη συγχώρηση των αμαρτιών ούτε στην ηθική βελτίωση του ανθρώπου. Ο τελικός σκοπός της θείας Ενανθρωπήσεως είναι η αποκατάσταση της κοινωνίας με τον Θεό και η θέωση κατά χάριν. Γι’ αυτό και το άκτιστο φως του Θαβώρ αποτελεί προτύπωση της μέλλουσας Βασιλείας. Ό,τι είδαν οι τρεις μαθητές κατά τρόπο πρόσκαιρο, οι άγιοι καλούνται να το ζήσουν αιωνίως.
Η ανάβαση στο όρος ως εικόνα της πνευματικής ζωής
Η Μεταμόρφωση πραγματοποιείται πάνω σε όρος. Η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί διαρκώς το όρος ως τόπο θείας συναντήσεως: το Σινά του Μωυσέως, το Κάρμηλο του Ηλία, το Όρος των Μακαρισμών, ο Γολγοθάς, το Όρος των Ελαιών. Η ανάβαση στο Θαβώρ συμβολίζει την πορεία της πνευματικής καθάρσεως. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι η γνώση του Θεού δεν αποκτάται με τη διανοητική έρευνα αλλά με την κάθαρση της καρδιάς. Η μετάνοια, η νηστεία, η προσευχή, η ταπείνωση και η αγάπη αποτελούν τα σκαλοπάτια αυτής της αναβάσεως. Δεν υπάρχει θέα του ακτίστου φωτός χωρίς αγώνα.
«Καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι»
Η αυθόρμητη κραυγή του αποστόλου Πέτρου αποκαλύπτει τη βαθύτερη επιθυμία κάθε ανθρώπινης ψυχής. Η πραγματική ευτυχία βρίσκεται στην κοινωνία με τον Θεό. Ωστόσο ο Χριστός δεν επιτρέπει στους μαθητές να παραμείνουν στο Θαβώρ. Ακολουθεί η κάθοδος. Ακολουθεί η πορεία προς την Ιερουσαλήμ. Ακολουθεί ο Σταυρός. Με αυτόν τον τρόπο διδάσκεται ότι οι πνευματικές εμπειρίες δεν αποτελούν αυτοσκοπό αλλά δύναμη για την καθημερινή μαρτυρία της πίστεως.
Το μήνυμα του Θαβώρ στον σύγχρονο άνθρωπο
Ο σημερινός άνθρωπος αναζητεί διαρκώς το φως, συχνά όμως σε λάθος κατεύθυνση. Επιζητεί την αυτοπραγμάτωση χωρίς τον Θεό, την ευτυχία χωρίς θυσία, την ειρήνη χωρίς μετάνοια. Το Θαβώρ υπενθυμίζει ότι το αληθινό φως έχει πρόσωπο. Είναι ο Ιησούς Χριστός. Η μεταμόρφωση του ανθρώπου δεν επιτυγχάνεται με ψυχολογικές τεχνικές ούτε με ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά ως καρπός της εν Χριστώ ζωής. Η Εκκλησία εξακολουθεί να προσφέρει αυτήν την εμπειρία μέσα από τη Θεία Λειτουργία, τα Ιερά Μυστήρια, την ασκητική παράδοση και την κοινωνία των Αγίων. Κάθε πιστός καλείται να πραγματοποιήσει τη δική του ανάβαση στο Θαβώρ, ώστε να μεταμορφωθεί ολόκληρη η ύπαρξή του από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος.
Επίλογος
Το Θαβώρ αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αποκαλύψεις της αγάπης του Θεού προς τον άνθρωπο. Εκεί φανερώνεται ότι ο Χριστός δεν ήλθε μόνο για να συγχωρήσει τον άνθρωπο, αλλά για να τον καταστήσει μέτοχο της θείας ζωής. Το φως της Μεταμορφώσεως δεν είναι ανάμνηση ενός μακρινού θαύματος· είναι η υπόσχεση της μελλοντικής δόξας και συγχρόνως η εμπειρία της Εκκλησίας ήδη από την παρούσα ζωή. Γι’ αυτό και κάθε φορά που η Εκκλησία ψάλλει το απολυτίκιο της εορτής, προσεύχεται να λάμψει και σε εμάς το ίδιο εκείνο φως: «Λάμψον καὶ ἡμῖν τοῖς ἁμαρτωλοῖς τὸ φῶς σου τὸ ἀΐδιον, πρεσβείαις τῆς Θεοτόκου· Φωτοδότα, δόξα σοι». Το αίτημα αυτό συνοψίζει ολόκληρη τη σωτηριολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας: ο άνθρωπος καλείται να γίνει «φωτοφόρος», όχι με δική του δύναμη, αλλά διά της χάριτος του Μεταμορφωθέντος Κυρίου, ο οποίος «ἦλθεν ἵνα ζωὴν ἔχωμεν καὶ περισσὸν ἔχωμεν» (Ιωάν.10,10). Η Μεταμόρφωση του Κυρίου μας υπενθυμίζει ότι η χριστιανική ζωή δεν είναι μια στατική τήρηση κανόνων, αλλά μια συνεχής μεταμορφωτική πορεία. Καλούμαστε καθημερινά να ανεβούμε το δικό μας «Όρος Θαβώρ» μέσω της προσευχής, της νηστείας του Δεκαπενταγούστου και της Θείας Ευχαριστίας. Ας παρακαλέσουμε τον Μεταμορφωθέντα Σωτήρα Χριστό μας να καταυγάσει τις ψυχές μας με το Αΐδιο Φως Του, χαρίζοντάς μας ελπίδα, δύναμη και την αληθινή αλλοίωση που οδηγεί στον αγιασμό, στη σωτηρία, στην κατά χάριν θέωση!
Του Λάμπρου Κ. Σκόντζου Θεολόγου – Καθηγητού
2. Ανάμνηση οπτασίας Σοφιανής
3. Άγιος Αββακούμ ο Νεομάρτυρας
About the Author
